Rys historyczny parafii do 1945 roku

Zalewo to małe miasteczko w dawnym powiecie morąskim, nazywane w pewnym okresie Zełwałd, po niemiecku Saalfeld in Ostpr. Leży po wschodniej stronie jeziora Ewingi, 26 km na zachód od Morąga. Pierwszą lokalizację miasto Zalewo uzyskało od komtura dzierzgońskiego Sigharda Schwarzburga w roku 1305. Drugi dekret lokalizacyjny miasto otrzymało w roku 1320 z rąk Lutra Bramschweiga. Dekret ten wymienia już kościół parafialny w Zalewie i pierwszego proboszcza Jana. Kościół pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Zalewie został zbudowany w latach 1320 - 1351. Wieża kościoła powstała w latach 1406 - 1407. Nie wyklucza się, że istniał wcześniej w Zalewie kościółek drewniany, ponieważ zachowały się wzmianki o księżach proboszczach zalewskich i odpustach. Konsekracji kościoła dokonał biskup pomezański Arnold dnia 4 grudnia 1351 roku. Po wybudowaniu wieży umieszczono trzy dzwony, które zostały odlane przez miejscowego gisera. Pierwszy odpust oraz zbiórki na budowę kościoła ogłosili biskupi - Jan z Sambii i Otto z diecezji chełmińskiej. Wówczas kościół nie miał jeszcze ustalonego patrona. Pieczęć magistracka z 1334 roku ma wyobrażenie św. Jana Apostoła (w kotle z olejem) jako męczennika. Ta pieczęć sugeruje, że kościół w tym roku jest w trakcie budowy i ma patrona św. Jana Apostoła i Ewangelistę. W księgach podatkowych miasta Zalewa z roku 1408 jest wzmianka o kaplicy św. Mikołaja, która była zbudowana przy drodze do Pasłęka, za dzisiejszym cmentarzem. W roku 1441 zatwierdzony został wikariusz, który sprawował w tej kaplicy Mszę św. Po reformacji ginie o niej wiadomość. Na przedmieściu przesmardzkim obok jeziora zbudowana została w roku 1348 kaplica św. Jerzego, której fundatorem był obywatel zalewski Wilhelm. Po reformacji wiadomość o kaplicy ginie. W latach 1480 - 1524 powstał w Zalewie klasztor bernardynów. Dokument erekcyjny klasztoru pochodzący z 22 lutego 1480 roku został wydany na zamku w Przezmarku przez marszałka Mikołaja von Gebesettela. Zakonnicy składali śluby: ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Poza regułą zajmowali się pielęgnacją chorych, uprawą roli i malarstwem. W Zalewie bernardyni prowadzili szkołę parafialną. Nauczyciele byli pracownikami Kościoła i stanowili integralną część pracy parafialnej. Brak jest szczegółowych danych o szkołach i pracy duszpasterskiej z czasów katolickich. Na początku XV wieku w diecezji pomezańskiej było 235 parafii. Na 16 dekanatów przypadało około 14 parafii. Zalewo leżało w komornictwie dzierzgońskim jako jedna z trzech parafii miejskich tego komornictwa, obok Dzierzgonia i Miłomłyna. Wiek XVI cechuje przede wszystkim zmiana ustroju państwowego w księstwie zakonnym. Wśród duchowieństwa i ludu domagano się reformy w Kościele. Nowinkarzom sprzyjały uniwersytety, co wykorzystał Marcin Luter ogłaszając się reformatorem i zrywając ze Stolicą Apostolską. Hasło swobody i obalenia celibatu przyjęło wielu duchownych, a wśród nich proboszcz zalewski. W 1524 roku ożenił się i zajął klasztor wypędzając mnichów. Dnia 8 kwietnia 1525 roku na mocy zawartego układu zostały sekularyzowane Prusy Krzyżackie. Książę Albrecht zainaugurował posiedzenie sejmu krajowego w Królewcu, w którym udział wzięli biskupi: Jerzy v Polentz i Erhard v Queiss. Podczas posiedzenia sejmu biskupi złożyli księciu Albrechtowi hołd - przysięgę wierności jako panu świeckiemu. Po sekularyzacji w 1525 roku Albrecht całe swe terytorium lenne podzielił na trzy wielkie okręgi: królewski, natangijski i oberlandzki. Książe Albrecht przykładał wielką wagę do utrwalania w jego państwie nowej religii. Dlatego też w latach 1542 - 1543 brał udział w wizytacjach kościelnych w towarzystwie biskupa Jerzego Polentza z Sabii i Speratusa z Pomezanii. Sekularyzacji kraju i reformacji Kościoła w diecezji pomezańskiej sprzeciwiła sie jedynie kapituła pomezańska, natomiast niższe duchowieństwo przyjęło reformacje. Biskupi sambijski i pomezański opublikowali tzw. agenda pt. "Artikel der Ceremonien und anderen kirchenordung", w której czytanie Pisma Świętego miało być tylko w języku niemieckim. Podobnie kazania, śpiewy i sakramenty święte mogły być sprawowane tylko w języku niemieckim. Nakazano ograniczenie liczby świąt kościelnych oraz udzielanie chrztu świętego tylko w kościele. W XVI wieku polonia pruska w Zalewie była dość liczna, o czym świadczy fakt powstania polskiego kościoła w Zalewie. Od strony północnej dobudowano przy kościele św. Jana jedną nawę i pod jednym spadem dachowym powstał nowy kościół polski. Polskim pastorem obsługującym kościół zalewski był diakon polski Jan Műller. Z biegiem lat liczba Polaków malała, a w połowie XVIII wieku wynosiła 32 osoby. W 1770 roku Rada Miejska zawiesiła polskie nabożeństwa. W roku 1587 założono w Zalewie konsystorz, co podnosiło rangę miasta. Konsystorzowi zalewskiemu podlegało 120 kościołów parafialnych i 44 filie w 15 dekanatach. Wymienione kościoły podlegały również inspektoratom. Inspektoratowi w Zalewie podlegały 33 kościoły parafialne, 17 filialnych oraz 133 szkoły. Po nowym podziale diecezji ich pastorzy noszą tytułu "superintendentów". W 1902 roku podzielono Diecezją Morąską, z której powstała Diecezja Zalewska. Do Diecezji Zalewskiej należały następujące kościoły: Stare Miasto, Wielkie Jarnołtowo, Stary Dzierzgoń, Jaśkowo, Lubachowo, Myślice, Zalewo, Boreczno, Siemiany, Dobrzyki. Konsystorz w Zalewie istniał 164 lata aż do złączenia z Konsystorzem Królewieckim. Powstał wtedy jeden wielki konsystorz dla obydwu części Prus Wschodnich i Zachodnich. Od roku 1844 opieke duszpasterską nad nieliczną wówczas ludnością katolicką sprawowali kapłani z Dzierzgonia. Mszę świętą odprawiano w Zalewie 2 razy w roku. Od 1874 roku przyjeżdżali do Zalewa z posługą duszpasterską kapłani z Susza i odprawiali Mszę świętą 4 razy w roku. Natomiast od roku 1903 nabożeństwa odprawiane były jeden raz w miesiącu przez kapłanów z Morąga. Dnia 26 grudnia 1904 roku poświecono nową kaplicę ku czci św. Rodziny, w której odbywały się katolickie nabożeństwa. Parafia katolicka w Zalewie powstała 11 października 1937 roku. Ostatnim niemieckim księdzem katolickim był ks. Wechsel, który w roku 1945 został zamordowany przez Rosjan podczas sprawowania Mszy świętej. Rozstrzelani zostali też wierni, którzy brali udział w nabożeństwie.